W historii badań nad niezwykłymi zdolnościami ludzkiego umysłu niewiele postaci wywarło tak trwały wpływ jak Joseph Banks Rhine. Człowiek, który zaczynał jako botanik, a skończył jako twórca całej dyscypliny naukowej – parapsychologii. To on wprowadził do badań nad zjawiskami psychicznymi metody eksperymentalne i analizę statystyczną, przenosząc je z mrocznych salonów spirytystycznych do jasno oświetlonych laboratoriów akademickich.

Rhine ukuł termin extrasensory perception (ESP – percepcja pozazmysłowa), opracował wraz z Karlem Zenerem słynne karty do testowania telepacji i jasnowidzenia, przeprowadził dziesiątki tysięcy eksperymentów, założył czasopismo naukowe, organizację zawodową i instytut badawczy, który nosi jego imię do dziś. Jego książka Extra-Sensory Perception z 1934 roku wywołała sensację wśród opinii publicznej i burzę kontrowersji w środowisku naukowym.

Kim był Joseph Banks Rhine? Jak wyglądała jego droga od uprawy roślin do badania granic ludzkiej świadomości? Czym były jego słynne eksperymenty z kartami Zenera i kośćmi do gry? I jakie znaczenie mają one dla współczesnej psychotroniki oraz parapsychologii? Niniejszy artykuł – adresowany do psychotroników, parapsychologów oraz wszystkich zainteresowanych granicami nauki – stanowi próbę całościowego spojrzenia na życie, pracę i dorobek tego niezwykłego pioniera.

Joseph Banks Rhine urodził się 29 września 1895 roku w Waterloo w hrabstwie Juniata w Pensylwanii, jako drugie z pięciorga dzieci Samuela Ellisa Rhine i Elizabeth Vaughan Rhine. Jego ojciec, choć wykształcony w college'u biznesowym w Harrisburgu, pracował jako nauczyciel, rolnik i kupiec. Rodzina często się przeprowadzała, a gdy Joseph był w wieku nastoletnim, przenieśli się do Marshallville w Ohio.

Rhine kształcił się na Ohio Northern University, a następnie w College of Wooster, gdzie studiował nauki przyrodnicze. Jednak to, co znalazł na uczelni, wstrząsnęło nim do głębi. Kursy z nauk ścisłych doprowadziły go do zakwestionowania swojej wiary i rezygnacji z planów wstąpienia do seminarium duchownego. To intelektualne trzęsienie ziemi zmieniło bieg jego życia.

Po tym przełomowym doświadczeniu Rhine zaciągnął się na dwuletnią służbę w Korpusie Piechoty Morskiej podczas I wojny światowej, stacjonując w Santiago. Służba wojskowa dała mu czas na przemyślenie przyszłej ścieżki kariery.

Po powrocie do Ohio ożenił się ze swoją przyjaciółką ze szkoły, Louisą Weckesser. W 1920 roku para udała się na Uniwersytet w Chicago, gdzie Louisa studiowała już fizjologię roślin. Oboje uzyskali tam tytuły magistra, a następnie doktoraty z botaniki – Joseph w 1925 roku.

Kluczowy moment w życiu Rhine'ów nastąpił w 1922 roku. W Chicago wysłuchali wykładu Sir Arthura Conana Doyle'a – twórcy Sherlocka Holmesa, ale również zagorzałego zwolennika badań spirytystycznych. Doyle podróżował po Ameryce, promując badania nad zjawiskami psychicznymi i spirytualizmem.

Słowa Doyle'a trafiły na podatny grunt. Rhine wspominał później: „Ta zwykła możliwość była najbardziej ekscytującą myślą, jaką miałem od lat”. Lista wybitnych naukowców, o których mówił Doyle, zrobiła na Rhine'ach ogromne wrażenie.

Do zmiany przekonań przyczyniło się również inne wydarzenie. Jeden z profesorów Rhine'a na Uniwersytecie w Chicago opowiedział mu o swojej sąsiadce, która miała wizję samobójstwa swojego brata – opisana została w szczegółach i potwierdzona przez kilku świadków. Jak to możliwe, że kobieta przewidziała coś, co wydarzyło się wiele mil dalej? Profesor wyraził zakłopotanie, ale Rhine był zaskoczony, że nie wykazywał żadnego zainteresowania odkryciem, dlaczego i jak doszło do tego pozornego jasnowidzenia.

Rhine napisał później: „Moje zainteresowanie badaniami psychicznymi wyrosło z mojego pragnienia, wspólnego chyba tysiącom ludzi, znalezienia satysfakcjonującej filozofii życia – takiej, którą można by uznać za naukowo uzasadnioną, a która jednocześnie mogłaby odpowiedzieć na niektóre palące pytania dotyczące natury człowieka i jego miejsca w świecie przyrody”.

W 1926 roku Rhine, za zgodą żony, porzucił nauczanie fizjologii roślin na West Virginia University i plany kariery w botanice, aby rozpocząć własne badania nad mediumizmem. Para udała się do Cambridge w Massachusetts, gdzie J.B. rozpoczął studia z psychologii i filozofii na Harvardzie, przygotowując się do kariery w badaniach psychicznych.

W pierwszym roku Rhine'owie próbowali znaleźć wiarygodne dowody na zjawiska psychiczne u medium w okolicy Bostonu. Niestety, eksperymenty te zakończyły się niepowodzeniem, mimo mentorskiego wsparcia Waltera Franklina Prince'a, wybitnego badacza zjawisk psychicznych tamtych czasów. Rhine'owie byli rozczarowani, gdy ich demaskacja oszustw popularnej lokalnej medium, Miny Crandon, została zignorowana przez redaktora Journal of the American Society for Psychical Research.

Mimo tych niepowodzeń Rhine nie poddał się. Na Harvardzie studiował pod kierunkiem Williama McDougalla – pioniera parapsychologii i znanego antybehawiorysty. McDougall, który w owym czasie był postacią kontrowersyjną ze względu na swoje poglądy, dostrzegł potencjał w młodym badaczu.

Gdy McDougall został mianowany kierownikiem wydziału psychologii na nowo powstałym Uniwersytecie Duke'a w Durham w Karolinie Północnej, zaprosił Rhine'a do współpracy. Rhine'owie podążyli za nim, a J.B. w 1928 roku został mianowany adiunktem, a w 1937 roku uzyskał stały etat.

W 1930 roku Rhine i McDougall założyli Parapsychology Laboratory na Duke University – drugie laboratorium parapsychologiczne na świecie i pierwsze laboratorium psychologiczne na Duke'u. To tutaj Rhine przeprowadził swoje słynne eksperymenty, które na stałe wpisały się w historię badań nad świadomością.

Przez lata działalności laboratorium Rhine przeprowadził około 90 000 eksperymentów z szeroką gamą ludzkich uczestników. Jego żona Louisa również aktywnie uczestniczyła w badaniach, a jednocześnie zakładała Durham Nursery School – pierwszy żłobek dla dzieci pracujących kobiet – oraz lokalny oddział Ligi Kobiet Wyborczych.

W 1965 roku Rhine opuścił Duke University i założył własne centrum badawcze – Foundation for Research on the Nature of Man (FRNM). Było to kontynuacją działalności Parapsychology Laboratory, le już poza strukturami uniwersyteckimi. W 1995 roku, już po śmierci Rhine'a, instytucja ta została przemianowana na Rhine Research Center – nazwę, którą nosi do dziś.

Joseph Banks Rhine zmarł 20 lutego 1980 roku w Hillsborough w Karolinie Północnej, w wieku 84 lat. Pozostawił po sobie nie tylko bogaty dorobek naukowy, ale całą dyscyplinę – parapsychologię – którą sam stworzył i ukształtował.

Eksperymenty z kartami i powstanie kart Zenera – narodziny naukowego ESP

Wczesne eksperymenty Rhine'a na Duke University wykorzystywały zwykłe karty do gry. Uczestnicy próbowali odgadnąć kolor (prawdopodobieństwo 1 do 2) lub kolor (prawdopodobieństwo 1 do 4). Rhine szybko uznał jednak, że ten system jest niewystarczający – dodatkowe szczegóły, takie jak wartość karty, mogły stanowić rozproszenie dla uczestników.

Potrzebował prostszego, bardziej kontrolowanego narzędzia. Wspólnie ze swoim kolegą, psychologiem Karlem Zenerem, opracował zestaw kart składający się z pięciu prostych symboli: faliste linie, koło, kwadrat, gwiazda i krzyż. Te pięć symboli, każdy powtórzony pięciokrotnie w talii 25 kart, stało się znane na całym świecie jako karty Zenera (dziś częściej nazywane kartami ESP).

Zastosowanie pięciu symboli miało kluczowe znaczenie statystyczne: prawdopodobieństwo trafienia przypadkowego wynosiło dokładnie 20%. To dawało jasny punkt odniesienia do oceny, czy wyniki uczestników odbiegają od czystego przypadku.

Procedura eksperymentalna

Standardowy eksperyment z kartami Zenera przebiegał prosto: z talii losowano kartę, a uczestnik miał odgadnąć, jaki symbol się na niej znajduje. Rhine początkowo tasował karty ręcznie, ale później zdecydował się na użycie maszyny, aby wyeliminować możliwość nieświadomego wpływu.

Eksperymenty przeprowadzano w różnych warunkach, aby sprawdzić, jakie czynniki wpływają na zdolności ESP. Uczestnicy znajdowali się czasem w odległości do 250 jardów od osoby losującej karty. Rhine manipulował różnymi zmiennymi środowiskowymi – odległością, oświetleniem, porą dnia – aby zbadać, co sprzyja, a co utrudnia wystąpienie zjawiska.

Eksperyment Pearce'a-Pratta – spektakularny sukces

Jednym z najbardziej znanych eksperymentów Rhine'a była seria testów telepatii między psychologiem Gaitherem Prattem a studentem teologii Hubertem Pearce'em. W pierwszym eksperymencie Pearce osiągnął wskaźnik trafień na poziomie 32% przy 700 próbach, podczas gdy oczekiwany przypadek to 20%.

Aby zwiększyć rygor metodologiczny, przeprowadzono długoterminową serię eksperymentów telepatycznych między sierpniem 1933 a marcem 1934 roku. Pearce i Pratt byli oddzieleni odległością 100 metrów (a dla 25% prób – 200 metrów). W ciągu 1850 prób Pearce uzyskał 558 trafień, podczas gdy przypadek przewidywał 370. Prawdopodobieństwo, że taki wynik jest dziełem przypadku, jest astronomicznie niskie – p = 10⁻²². Co ciekawe, wyniki ESP na dystansie 100 jardów były wyższe niż podczas testów na miejscu. Niestety, kilka miesięcy później Pearce stracił swoje zdolności ESP i wycofał się z testów.

Przez całą swoją karierę Rhine przeprowadził miliony prób z kartami Zenera. W 1940 roku opublikował Extra-Sensory Perception After Sixty Years (powszechnie znane jako ESP-60) – kompleksowy przegląd badań nad zgadywaniem kart prowadzonych od lat 80. XIX wieku. Rhine odkrył, że około 60% eksperymentów przyniosło istotne statystycznie wyniki – znacznie powyżej 5% oczekiwanych przypadkowo.

Późniejsza analiza 186 publikacji obejmujących 4 miliony prób wykazała, że ogólne szanse przeciwko przypadkowi wynoszą około 10¹⁰² do 1 – czyli ponad milion bilionów do jednego.

Eksperymenty z psychokinezą (PK)

Rhine nie ograniczał się do badań nad percepcją pozazmysłową. W 1933 roku rozpoczął również eksperymenty z psychokinezą (PK) – zdolnością umysłu do wpływania na materię bez użycia znanych sił fizycznych. W tych eksperymentach uczestnicy próbowali wpływać na rzut kośćmi do gry.

Rhine traktował telepatię, jasnowidzenie, prekognicję i psychokinezę jako wyraz szerszego, jednolitego procesu psi. Wprowadził termin „psi” jako ogólne określenie na wszystkie te zjawiska, odróżniając je od konkretnych przejawów, takich jak ESP czy PK.

Publikacje – dorobek naukowy i popularnonaukowy

Extra-Sensory Perception (1934) – książka, która wstrząsnęła światem

W 1934 roku Rhine opublikował swoją przełomową książkę Extra-Sensory Perception, w której podsumował wyniki kilku lat żmudnych badań laboratoryjnych i analiz statystycznych. Książka wywołała sensację wśród ogółu społeczeństwa, ale spotkała się ze sceptycyzmem środowiska naukowego.

To właśnie w tej książce Rhine ukuł termin „extrasensory perception” (ESP) – percepcja pozazmysłowa – określający zdolność do pozyskiwania informacji niepoprzez znane zmysły.

New Frontiers of the Mind (1937)

W 1937 roku Rhine opublikował New Frontiers of the Mind – książkę popularnonaukową, która jeszcze bardziej szczegółowo wyjaśniała jego eksperymenty i ich znaczenie. Książka ta, podobnie jak poprzednia, wzbudziła ogromne zainteresowanie opinii publicznej i przyczyniła się do rozpowszechnienia idei ESP wśród szerokiej publiczności.

Extra-Sensory Perception After Sixty Years (1940)

W 1940 roku Rhine, wspólnie z Prattem, opublikował Extra-Sensory Perception After Sixty Years (ESP-60) – obszerny przegląd badań nad zgadywaniem kart prowadzonych od lat 80. XIX wieku. Książka ta stanowiła krytyczną ocenę różnych badań i eksperymentów dotyczących ESP, w tym telepatii, jasnowidzenia, prekognicji i psychokinezy. Rhine przedstawił w niej szczegółowy przegląd historii badań nad ESP, w tym rozwój metody naukowej stosowanej do badania tych zjawisk.

Parapsychology: Frontier Science of the Mind

Rhine napisał również Parapsychology: Frontier Science of the Mind – książkę, która ugruntowała jego pozycję jako głównego teoretyka i popularyzatora nowej dyscypliny. W książce tej argumentował, że parapsychologia jest nauką graniczną, która ma potencjał, by zrewolucjonizować nasze rozumienie umysłu i jego relacji z materią.

Journal of Parapsychology i inne publikacje

W 1937 roku Rhine założył Journal of Parapsychology – pierwsze na świecie recenzowane czasopismo naukowe poświęcone wyłącznie badaniom nad zjawiskami psychicznymi. Czasopismo to ukazuje się do dziś i stanowi główny organ publikacyjny dla parapsychologów na całym świecie.

Rhine opublikował również dziesiątki artykułów naukowych, które były szeroko cytowane i dyskutowane w środowisku akademickim.

Instytucje – trwałe dziedzictwo organizacyjne

Parapsychology Laboratory na Duke University (1930–1965)

Laboratorium Parapsychologiczne na Duke University było drugim tego typu laboratorium na świecie i pierwszym laboratorium psychologicznym na Duke'u. Przez 35 lat działalności było głównym ośrodkiem badań nad zjawiskami psychicznymi w Ameryce Północnej. To tutaj Rhine przeprowadził swoje najsłynniejsze eksperymenty, opracował metodologię i wyszkolił kolejne pokolenie badaczy.

Foundation for Research on the Nature of Man (FRNM) – 1965

Po opuszczeniu Duke'a w 1965 roku Rhine założył Foundation for Research on the Nature of Man (FRNM) – organizację non-profit, która kontynuowała działalność badawczą i edukacyjną. FRNM miała służyć jako centrum wymiany informacji badawczych i baza szkoleniowa dla osób studiujących zjawiska psi.

Parapsychological Association (1957)

W 1957 roku Rhine zorganizował Parapsychological Association – profesjonalną organizację zrzeszającą badaczy zjawisk psychicznych z całego świata. W 1969 roku organizacja ta została przyjęta jako stowarzyszenie afiliowane przy Amerykańskim Towarzystwie Psychologicznym (APA) – co stanowiło ważny krok w kierunku uznania parapsychologii za legitymowaną dziedzinę nauki.

Rhine Research Center (1995 – obecnie)

W 1995 roku, na cześć swojego założyciela, FRNM zostało przemianowane na Rhine Research Center. Centrum to kontynuuje trzy filary działalności: badania, edukację i społeczność. Prowadzi badania nad zjawiskami paranormalnymi, ale rozszerzyło swoją działalność o badania nad problemami umysł–ciało i zdrowiem.

W 2025 roku centrum zamknęło swoją lokalizację na Campus Walk Avenue w Durham i obecnie poszukuje nowej siedziby. Mimo to nadal publikuje Journal of Parapsychology i prowadzi liczne programy edukacyjne.

Fizyka kwantowa a badania Rhine'a

Rhine a mechanika kwantowa – złożona relacja

W przeciwieństwie do późniejszych badaczy, takich jak Dean Radin czy Robert Jahn, Rhine nie wiązał swoich badań bezpośrednio z fizyką kwantową. Jego podejście było bardziej empiryczne i psychologiczne – interesowały go przede wszystkim dane eksperymentalne, a nie teoretyczne modele wyjaśniające.

Jednakże jego badania nad ESP i PK – zwłaszcza te dotyczące prekognicji (przewidywania przyszłości) – pośrednio rzucały wyzwanie klasycznemu, newtonowskiemu modelowi rzeczywistości, w którym przyczynowość jest jednokierunkowa. Jeśli umysł może „wiedzieć” o zdarzeniu, które jeszcze nie nastąpiło, to nasze rozumienie czasu i przyczynowości wymaga rewizji.

Wpływ na późniejsze badania kwantowe

Prace Rhine'a stworzyły fundament, na którym późniejsi badacze – tacy jak Jahn, Dunne czy Radin – mogli budować swoje teorie kwantowe. Rhine dostarczył solidnych danych empirycznych, które wymagały wyjaśnienia. Gdy w latach 80. i 90. XX wieku fizycy zaczęli poważnie rozważać rolę świadomości w mechanice kwantowej, mogli odwoływać się do dziesięcioleci badań Rhine'a jako do dowodu, że zjawiska te są realne i wymagają uwzględnienia w teorii.

Niektórzy badacze, jak np. Carl Gustav Jung, dostrzegali związek między eksperymentami Rhine'a a koncepcją synchroniczności – znaczących zbiegów okoliczności, które nie dają się wyjaśnić przyczynowo. Późniejsi teoretycy, jak Eugene Wigner, postulowali, że świadomość może być głównym mechanizmem stojącym za procesem pomiaru w mechanice kwantowej.

Krytyka kwantowych interpretacji

Należy jednak zauważyć, że Rhine sam był ostrożny w łączeniu swoich badań z fizyką kwantową. Jego podejście było przede wszystkim empiryczne i statystyczne – interesowały go dane, a nie spekulacje teoretyczne. Uważał, że parapsychologia powinna być przede wszystkim nauką psychologiczną, a nie fizyczną.

Krytycy zarzucają późniejszym interpretacjom kwantowym, że są one nadmiernie spekulatywne i niepoparte wystarczającymi dowodami. Niemniej jednak, to właśnie solidne podstawy empiryczne stworzone przez Rhine'a umożliwiły późniejszym badaczom stawianie śmielszych pytań o naturę świadomości i jej związek z rzeczywistością fizyczną.

Krytyka i kontrowersje

Sceptycyzm środowiska naukowego

Od samego początku badania Rhine'a spotykały się z ostrą krytyką ze strony środowiska naukowego. Główne zarzuty dotyczyły:

1. Metodologii – krytycy twierdzili, że eksperymenty Rhine'a nie były wystarczająco rygorystyczne, a uczestnicy mogli nieświadomie przekazywać sobie informacje.

2. Efektu doboru uczestników – Rhine często korzystał ze studentów, którzy mogli być szczególnie zmotywowani do osiągnięcia dobrych wyników.

3. Problemu replikacji – mimo że wiele eksperymentów przynosiło pozytywne wyniki, nie zawsze udawało się je powtórzyć w innych laboratoriach

4. Brak teorii – Rhine dostarczył danych, ale nie oferował spójnego teoretycznego wyjaśnienia, w jaki sposób ESP miałoby działać.

Krytyka wewnątrz parapsychologii

Nie tylko sceptycy z zewnątrz krytykowali Rhine'a. Niektórzy badacze zjawisk psychicznych zarzucali mu, że zawiódł psychical research w ślepy zaułek i że nadszedł czas, aby powrócić do wcześniejszej tradycji badawczej. Krytycy ci argumentowali, że Rhine zbytnio skoncentrował się na laboratoryjnych eksperymentach z kartami, zaniedbując inne, bardziej naturalistyczne podejścia do badania zjawisk psychicznych.

Odpowiedź Rhine'a i jego zwolenników

Zwolennicy Rhine'a wskazywali, że jego badania były prowadzone z najwyższą starannością i że krytycy często nie zadawali sobie trudu, aby zapoznać się z pełnym obrazem eksperymentów. Rhine wielokrotnie udoskonalał swoje metody, wprowadzając coraz bardziej rygorystyczne procedury.

Warto również odnotować, że niektórzy uznani naukowcy publicznie poparli badania Rhine'a. Profesor Hans Eysenck, kierownik wydziału psychologii na Uniwersytecie Londyńskim, w 1957 roku napisał: „Chyba że istnieje ogromny spisek obejmujący jakieś trzydzieści wydziałów uniwersyteckich na całym świecie i kilkuset wysoko cenionych naukowców z różnych dziedzin, z których wielu było początkowo wrogich twierdzeniom badaczy zjawisk psychicznych, jedyny wniosek, do jakiego może dojść bezstronny obserwator, musi być taki, że istnieje niewielka liczba osób, które uzyskują wiedzę istniejącą albo w umysłach innych ludzi, albo w świecie zewnętrznym, za pomocą środków dotychczas nieznanych nauce”.

Dziedzictwo i wpływ

Twórca nowej dyscypliny

Joseph Banks Rhine jest powszechnie uznawany za twórcę nowoczesnej parapsychologii, ktora teraz nazywana jest psychotroniką. To on wprowadził do badań nad zjawiskami psychicznymi metody eksperymentalne i analizę statystyczną, przenosząc je z domeny spirytyzmu i anegdotycznych relacji do sfery nauki akademickiej.

Rhine ukuł podstawową terminologię, która do dziś jest używana w parapsychologii: ESP (percepcja pozazmysłowa), psi (ogólne określenie na zjawiska parapsychologiczne), PK (psychokineza). Opracował narzędzia badawcze – karty Zenera – które przez dziesięciolecia były standardem w badaniach nad ESP.

Instytucje, które przetrwały

Rhine założył instytucje, które przetrwały do dziś: Journal of Parapsychology (1937), Parapsychological Association (1957) oraz Rhine Research Center (jako FRNM w 1965). Te organizacje stanowią trzon współczesnej parapsychologii i zapewniają ciągłość badań nad zjawiskami psi.

Wpływ na psychologię i neuronaukę

Badania Rhine'a, choć kontrowersyjne, miały wpływ na rozwój psychologii i neuronauki. Zwróciły uwagę na możliwość istnienia zjawisk wykraczających poza znane zmysły i skłoniły badaczy do zadawania pytań o naturę świadomości. Prace Rhine'a były cytowane w debatach na temat natury umysłu, świadomości i relacji między psychiką a mózgiem.

Rhine a współczesna psychotronika

Dla psychotroników Rhine pozostaje postacią fundamentalną – kimś, kto nadał badaniom nad zjawiskami paranormalnymi status naukowy i dostarczył im solidnych podstaw empirycznych. Jego metody, choć dziś uznawane za niedoskonałe, stanowiły punkt wyjścia dla bardziej zaawansowanych badań, takich jak eksperymenty z generatorami losowymi Radina czy badania nad zdalnym widzeniem w SRI.

Krytyczne dziedzictwo

Jednocześnie Rhine pozostaje postacią kontrowersyjną. Dla sceptyków jest symbolem pseudonauki – przykładem badacza, który przekroczył granice zdrowego rozsądku. Dla zwolenników – pionierem, który odważył się badać to, czego inni bali się dotknąć.

Niezależnie od oceny, nie można zaprzeczyć, że Rhine na zawsze zmienił sposób, w jaki myślimy o zjawiskach psychicznych. Jak ujął to jeden z komentatorów: „Od lat 30. XX wieku nadrzędny pogląd na psi został zbudowany na teoriach i badaniach J.B. Rhine'a na Duke University”.

Joseph Banks Rhine to postać o niezwykłym znaczeniu dla historii badań nad świadomością i zjawiskami paranormalnymi. Człowiek, który zaczynał jako botanik, a skończył jako twórca całej dyscypliny naukowej – parapsychologii. To on wprowadził do badań nad zjawiskami psychicznymi metody eksperymentalne i analizę statystyczną, przenosząc je z mrocznych salonów spirytystycznych do jasno oświetlonych laboratoriów akademickich.

Jego eksperymenty z kartami Zenera – przeprowadzone na dziesiątkach tysięcy uczestników i milionach prób – dostarczyły danych, które do dziś są przedmiotem debat. Jego książki, zwłaszcza Extra-Sensory Perception z 1934 roku, wywołały sensację wśród opinii publicznej i burzę kontrowersji w środowisku naukowym. Jego instytucje – Journal of Parapsychology, Parapsychological Association i Rhine Research Center – przetrwały do dziś i stanowią trzon współczesnej parapsychologii.

Rhine ukuł podstawową terminologię – ESP, psi, PK – która do dziś jest używana w badaniach nad zjawiskami paranormalnymi. Jego podejście – empiryczne, statystyczne, skoncentrowane na danych – stworzyło fundament, na którym późniejsi badacze mogli budować bardziej zaawansowane teorie, w tym te odwołujące się do fizyki kwantowej.

Dla psychotroników i parapsychologów Rhine pozostaje ojcem założycielem – kimś, kto nadał ich dziedzinie status naukowy i dostarczył jej solidnych podstaw empirycznych. Dla sceptyków – symbolem naukowego błędu, który przez dziesięciolecia wprowadzał w błąd opinię publiczną. Dla wszystkich – przypomnieniem, że nauka to nie zbiór dogmatów, ale nieustanne poszukiwanie prawdy, nawet jeśli ta prawda okazuje się niewygodna.

Jak powiedział kiedyś Rhine, uzasadniając swoją decyzję o porzuceniu botaniki na rzecz badań nad zjawiskami psychicznymi: „Moje zainteresowanie badaniami psychicznymi wyrosło z mojego pragnienia znalezienia satysfakcjonującej filozofii życia – takiej, którą można by uznać za naukowo uzasadnioną, a która jednocześnie mogłaby odpowiedzieć na niektóre palące pytania dotyczące natury człowieka i jego miejsca w świecie przyrody”. Te słowa – pełne pasji i intelektualnej uczciwości – oddają istotę jego naukowego życia.

Bibliografia

Psi Encyclopedia – Joseph Banks Rhine

Psi Encyclopedia – Rhine Research Center

Psi Encyclopedia – Psi Research in North America

Wikipedia – Joseph Banks Rhine

Britannica – J.B. Rhine

Duke Chronicle – The legacy of the Duke Parapsychology Laboratory

Rhine, J.B. – Extra-Sensory Perception (1934)

Rhine, J.B. – New Frontiers of the Mind (1937)

Rhine, J.B. & Pratt, J.G. – Extra-Sensory Perception After Sixty Years (1940)

Rhine, J.B. – Parapsychology: Frontier Science of the Mind